(Фыццаг дунеон хæст райдайыныл сæххæст 105 азы)

28-æм июлы 105 азы сæххæст Фыццаг дунеон хæсты райдайыны боныл. 1914 азы уыцы бон Австро-Венгри хæст расидт Сербийæн.  Иууыл тугкалæндæр æмæ дæргъвæтиндæр тохтæй сæ иу чи ссис, уымæн бындур æрæвæрдта ахæм цау, кæцы ссис хæстон архайдтытæ расидыны æфсон.

1914 азы 28-æм июны æнудæсаздзыд босниаг серб, студент, сербаг националистон террористон организаци Млада Боснайы уæнг Гаврило Принцип, амардта Сараевомæ æрцæуæг австриаг паддзахы бындар эрцгерцог Франц Фердинанд æмæ йæ цардæмбал София Хотекы, кæцы тох кодта æппæт хуссарславяйнаг адæмты иу паддзахады æрбаиу кæныны тыххæй. Ацы сараеваг трагедийæ австриаг æмæ гермайнаг хицауад спайда кодтой, куыд европæйаг хæст райтынг кæныны æфсон, афтæ.  Ацы факт йæхæдæг нæ уыд, дунейæн тæссагдзинад чи хаста, ахæм. Дунеон прессæ  æмæ йæм адæм равдыстой сабыр ахаст. Дипломатон зылдты реакци уыд хиуылхæцгæ. Фæлæ австриаг æмæ гермайнаг къухдариуæгад аскъуыддзаг кодтой ацы цауæй спайда кæнын хæсты райдианы æфсонæн.

25-æм июлы Герман райдыдта сусæг мобилизаци. 26-æм июлы Австро-Венгри расидт æппæтиумиаг мобилизаци æмæ йе ‘фсæдты æмбырд кæнын райдыдта Серби æмæ Уæрæсейы арæныл. Серби кæд иннæ домæнтыл сразы, уæддæр æй нæ бафæндыд йæ территоримæ æцæгæлон полицийы æрбауадзын. Уымæ гæсгæ 28-æм июлы Австро-Венгри фехъусын кодта, зæгъгæ, ультиматумы домæнтæ æххæст кæй не ‘рцыдысты, уымæ гæсгæ Сербийы ныхмæ сиды хæст. Австро-венгриаг уæззау артиллери æхсын райдыдта Белграды æмæ сæ регулярон æфсæдтæ та сербиаг арæныл хизын райдыдтой. Уæрæсе фехъусын кодта, зæгъгæ, бар нæ ратдзæн Сербийы оккупацийæн.

  31-æм июлы Уæрæсейы империйы расидт æрцыд æпптæиумиаг мобилизаци. Уый фæдыл Герман Уæрæсейæн сæвæрдта ультиматум: армимæ æрсидт æруромын, науæд Герман Уæрæсейы ныхмæ расиддзæн хæст. Австро-Венгри æмæ Герман официалонæй расидтысты æппæтиумиаг мобилизаци. 1914 азы 1 августы Герман Уæрæсейы ныхмæ расидт хæст. Уыцы хæсты хайад истой дунейы 59 паддзахадæй 34 бæстæйы иу миллиард æмæ æрдæг адæймаджы, кæнæ та зæххы цæрджыты 67 проценты. Мобилизацигонд адæймæгтæн сæ нымæц схызт 73, 5 милуан адæймаджы онг.

Фыццаг дунеон хæсты ирæттæ дæр райстой активон хайад. 1914 азы 29-æм июлы Кавказы расидт æрцыд хайгай мобилизаци æмæ 1914 азы 30 июлы та — Уæрæсейы æппæтиумиаг мобилизаци. Хæсты фыццаг бонты арæзт æрцыд Ирон фистæгæфсадон бригадæ 11 393 адæймаджы скондæй. Ирон бæхджын дивизион рацарæзт æрцыд 6-æм сæдæйон полкмæ. Ирæттæм æрсидтысты Кавказы кавалерион дивизимæ. Хæстон архайдтытæ цыдысты Ныгуылæн-Европæйаг, Балкайнаг, Палестинæ-Сириаг, Месопотамскаг æмæ Кавказаг фронтты. Кавказаг кавалериаг, ирон фистæгæфсадон бригадæ æмæ ирон бæхджын полк æрвыст æрцыдысты Хуссар-Ныгуылæн фронтмæ, æмæ хъазахъхъаг полктæ та — Кавказаг фронтмæ, цыран службæ кодтой бирæ ирæттæ.

Банысан кæнын хъæуы уый дæр, æмæ се ‘хсæн кæй уыд бирæ кадрон афицертæ-ирæттæ. Уыдонæй бирæтæ командæ кодтой уырыссаг армийы егъау æфсæддон баиугæндтыл. Уыдоны ‘хсæн уыдысты инæлар Абациты Д., инæлар-майортæ Бабиаты С., Тебиты И. æмæ æндæртæ. Советон Цæдисы рæстæджы уæвынад кодтой бирæ алыгъуызон ордентæ æмæ майдантæ, фæлæ дзы иууыл кадджындæрыл нымад цыд Советон Цæдисы Хъайтары Сыгъзæрин Стъалыйы орден. Аналогон уавæр уыд императорон Уæрæсейы дæр, цыран хицæн кодта урс дзуар — Сыгъдæг хъизæмаргæнæг æмæ Уæлахизхæссæг Георгийы орден. Параллелтæ сын куы аразæм, уæд 4-æм къæпхæны Сыгъдæг Георгийы ордены кавалеры гæнæн ис абарæн Советон Цæдисы Хъайтаримæ æмæ 3-аг къæпхæны орден чи райста, уыдоны та — Советон Цæдисы дыууæ хатты хъайтаримæ.

Куыд рабæрæг, афтæмæй 4-æм къæпхæны Сыгъдæг Георгийы ордены кавалер ирæтттæй фыццаг ссис æфсæддон старшинæ Гокъынаты Николай. Ацы бæрзонд хорзæх уый райста 1853 азы 26-æм ноябры Кавказы хæсты йæ хъайтардзинæдты тыххæй. 1843 азы командæ кодта Хæххон полкæн, кæцы Мæздæджы цур баурæдта имам Шамилы къорды. Уый фæстæ бæрзонд хорзæхы аккаг ссис Дудараты Инус. Радон уырыссаг-туркаг хæсты рæстæджы уый фæстæмæ аппæрста знаджы æртæ батальоны. Уыцы хæсты ма йæхи хорз равдыста Гайтаты Петр æмæ Георгийы орден райста 1856 азы 26-æм ноябры. 1860 азы 26-æм ноябры Кавказы хæсты йæ хъæбатырдзинæдты тыххæй 4-æм къæпхæны Сыгъдæг Георгийы орден райста зынгæ инæлар Къуындыхаты Муссæ. 155-æм фистæг-æфсадон кубайнаг полкы штабс-капитан Бегиаты Александр Деве-Бойнуйы штурмы рæстæджы  знаджы аппæрста фæстæмæ, бацахста бæрзæнд. Уый тыххæй 1878 азы 18-æм апрелы хорзæхджын æрцыд ацы орденæй. 1877 азы Георгийы орден райста Нижегородаг 16-æм полчы майор Хъуысаты Инал. 1877 азы 2 октябры уый фæстæмæ аппæрста туркæгты атакæты, уыимæ йæхæдæг дæр уæззау цæф фæцис.

1904-1905 азты уырыссаг-япойнаг хæсты рæстæджы Георгийы ордены кавалер сси Терскаг-Кубайнаг хъазахъхъаг полчы есаул Мыстулаты Элымырзæ, фидæны инæлар æмæ Урс змæлды хъайтар. Афтæмæй 1914 азы онг Сыгъдæг Георгийы орденæй хорзæхджын æрцыдысты æрмæстдæр авд ироны. Иннæ хорзæхтæ ирæттæ райстой Фыццаг дунеон хæсты рæстæджы. 1914 азы 18-æм ноябры Терскы хъазахъхъаг æфсады Волгскы 1-æм полчы хæстон, фидæны инæлар Аготы Константин Карпаты Ужокы атакæйы рæстæджы знæгтæй байста иу пулемет æмæ йæ уый тыххæй схорзæхджын кодтой бæрзонд хорзæхæй. 1915 азы 3 январы Георгийы орден райста Каргаполскы полчы штабс-ротмистр Гуытиаты Александр. 1914 азы 15-16 декабры Кронштадскы полчы 199-æм фистæгæфсадон полчы штабс-капитан Бетанаты Александр Гумины хъæуы æхсæвыгон атакæйы рæстæджы ротæйыл командæ кæнгæйæ, ныхмæлæууæджы аппæрста фæстæмæ. Байста иу пулемет, уыимæ уæззау цæф фæцис æмæ фæмард. Уымæн дæр лæвæрд æрцыд ацы бæрзонд хорзæх йæ амæлæты фæстæ. 1915 азы 18 июлы 4-æм къæпхæны Сыгъдæг Георгийы орден райстой 21-æм фис-тæгæфсадон дивизийы афицертæ: дæлбулкъон Елойты Зауырбег æмæ капитан Тæкъоты Федор. 1915 азы 3-æм ноябры Георгийы орденæй хорзæхджын æрцыд Бахчисарайскы 246-æм фистæгæфсадон полчы æвзонг афицер Дзантиаты-Гуыцмæзты Владимир. Уыцы мæй ма ацы ордены кавалер ссис Сибираг 47-æм æхсæг полчы булкъон Есиаты Хъасбулат, уырыссаг-туркаг хæсты зынгæ хъайтар, дæлбулкъон Есиаты Аслæмырзæйы фырт. Ацы ордены кавалер ма йæ амæлæты фæстæ ссис сыбыраг хæйтты æхсæг полчы капитан Æлдадтаты Николай.

1916 азы 17 январы Сыгъдæг Георгийы орденæй хорзæхджын æрцыд Тенгинскаг 77-æм фистæгæфсадон полчы дæлбулкъон Къониаты Владимир æмæ 6-æм марты та ацы хорзæх райста йе ‘фсымæр Къониаты Александр. 1916 азы 10 июны ацы орденæй хорзæхджын æрцыд иууыл зынгæдæр ирон, полчы раздзог Абациты Димитр. 1916 азы 26-æм августы Георгийы орден саккаг кодтой авд ирон афицерæн Уырымты Сафрон, Дзанайты Илья, Дудараты Хъуыргъохъ, Козырты Хъамболат (йæ амæлæты фæстæ), Хъыбырты Павел, Кочысаты Георги æмæ Тхостаты Ахметæн. 1917 азы 15-æм январы ацы хорзæх райста зынгæ инæлар Абациты Димитры æфсымæр Константин. Уыцы аз 26-æм январы æмæ 10-æм февралы Георгийы орден райстой Цыгъуылты Гаврил æмæ дæлбулкъон Дзугаты Георги. Ууыл им-ператорон Уæрæсейы хорзæхты рæстæг фæци æмæ æрбалæууыд Рæстæгмæйон Хицауады рæстæг. 1917 азы 4-æм марты æмæ 5 майы 4-æм къæпхæны Георгийы орденæй хорзæхджын æрцыдысты Абайты Харитон æмæ Дадтиаты Николай. 1917 азы 16-æм июны Георгийы ордены кавалертæ систы инæлар-майор Хоранты Созырыхъо, штабс-капитан Ататы Николай æмæ Мыстулаты Гена. 1917 азы 12-æм августы ацы орден райстой Санаты Хадзымырзæ, Сихъоты Нестор, Хъороты Владимир. Георгийы ордены кавалер ссис Сокаты Константин. Афтæмæй Фыццаг дунеон хæсты Сыгъдæг Георгийы кавалертæ систы 30 ироны æмæ æдæппæтæй та — 37 адæймаджы. Ацы нымæц аналогон у Советон Цæдисы хъайтарты нымæцæн.

Ирæтты 70 проценты уыдысты Хуссар-Ныгуылæн æмæ Кавказаг фронтты, уыдоны нымæцы Хуссар Ирыстонæй рацæугæтæ, кæцытæ хорзæхджын æрцыдысты орден-тæ, майдантæ, Георгийы дзуарæй. Фыццаг дунеон хæсты хайадисджытæ уыдысты Дзæгъиаты Владимир, Гаглойты Александр, Пухаты Ясон, Тедеты Кизо, Сланты Саго, Дзугаты Гебел, Дзæгъиаты Григори, Гаглойты Михаил, Мамиты Георги, Санахъоты Васили, Бекъойты Дианоз, Санахъоты Роман, Дзуццаты Владимир, Санахъоты Мате, Хуыгаты Доменти, Танделаты Павел. Зынгæ революционер Харебаты Исахъ æфсады уыд 1914-1917 азты. Уый каст фæцис ахуыргæнæндон æмæ райста прапорщикы чин. 1915 азы организаци æрцыдысты прапорщикты скъолатæ. Хуссарирыстойнæгтæй бирæтæ фесты каст ацы скъолатæ æмæ æрвыст æрцыдысты архайæг армимæ. Уыдоны ‘хсæн уыдысты Хъороты Васили, Цоциты Алексей, Цхуырбаты Ленто, Дзасохты Николай, Дзудцаты Александр, Джиоты Андрей, Джиоты Степан, Джиоты Алексан-др, Санахъоты Леван, Багаты Федор, Битеты Иракли, Дзугаты Владимир, Хаситы Васили æмæ æндæртæ.

Уырыссаг æфсæддон командæкæнынад хорз зыдта ирæтты хæстон цæттæдзинад æмæ хъæбатырдзинады тыххæй æмæ сын стыр аргъ кодтой. Банысан кæнын хъæуы уый дæр, æмæ хуссарирыстойнаг ирæттæй Фыццаг дунеон хæсты хайад чи райста, уыдоны фылдæр хай фæстæдæр кæй систы Хуссар Ирыстоны революцион змæлды активон хайадисджытæ. Уыдон се стыр фæлтæрддзинадæй спайда кодтой гуырдзиаг меньшевикты ныхмæ тохты, кæцытæ Ирыстоны хуссармæ æрбабырстой 1918-1920 азты. Уыимæ историктæ куыд банысан кодтой, афтæмæй Фыццаг дунеон хæсты ирæт-ты хайадист бæстон-бæлвырд нæу æмæ йæ хъæуы лæмбынæгдæр сахуыр кæнын.

Историктæй бирæтæ нымайынц, зæгъгæ, Фыццаг дунеон хæст райтынг кæнын фæндыд Стырбиртанийы. Йæ нысан уыд фыццаджыдæр Уæрæсейаг импери ныппырх кæнын, уымæй дæр хинæйдзаг амалæй. Уæрæсе æмæ Герман хъуамæ кæрæдзи скуынæг кодтаиккой ацы хæсты рæстæджы. Уæрæсейаг-гермайнаг хæсты бритайнæгтæ цæттæ кæнын райдыдтой 1880 азты кæрон.

Хæсты фæстиуæгæн сæ уæвынад æрурæдтой цыппар империйы: Уæрæсейаг, Гермайнаг, Австро-Венгриаг æмæ Осмайнаг империтæ. Бæстæтæ-хайадисджытæ фесæфтой 10 милуан салдаты, афтæ ма фæмард сты милуангай сабыр цæрджытæ,  22 милуаны та фесты цæфтæ.

Джиоты Екатерина

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.