Гæдиаты Секъа – 165 азы

Уый уыд, Ирыстон æмæ ирон адæмы хъысмæтыл иууыл зæрдиагдæрæй чи рыст æмæ тыхст, уыцы номы лæгтæй. Кæд æм фаг ахуырдзинад нæ уыд, уæддæр нын ныууагъта æвæджиауы литературон бынтæ, æнустæм цæрдхъом уацмыстæ. Уый нæ зарæггæнæг дæр уыд æмæ нæ хъарæггæнæг дæр – ирон адæмы цардæй йæ зæрдæмæ цы хæрзчысыл рухсы цъыртт калд, уый дæр нымадта стыр амондыл, фæлæ йæ фылдæр бахъуыд хъарæг кæныны сæр сæ рыст, сæ уæззау цардыл рисгæйæ. Гæдиаты Куыцырийы фырт Секъа – поэт, прозаик, ирон аивадон прозæйы бындурæвæрæг, райгуырд 1855 азы Хъуды комы, Ганисы хъæуы, Арагуийы доны был. 

Йæ сабибонтæ арвыста мæгуыр æмæ уырыдæй. Æстдæсаздзыдæй базыдта кæсын æмæ фыссын. 1872 азы кусын райдыдта диакъонæй Хъуды комы аргъуаны, уыди сауджыны æххуысгæнæг. Чысыл мызд кæй иста, уый йын фадат нæ лæвæрдта аст адæймаджы кæм уыд, уыцы бинонты фæдарынæн æмæ уæд Секъа хуыздæр цард агурæг ралыгъд Цæгат Ирыстонмæ. Ам дæр алы хъæуты кодта диакъоны куыст. Фæлæ уæддæр бинонты материалон уавæр нæ хуыздæр кодта. Йæхæдæг дæр, стæй йæ цот дæр цыдысты æххуырсты. 1910 азы Секъа æрцард Дзæуджыхъæуы. Æртæ азы фæстæ æвирхъауæй фæмард.

Секъа уацмыстæ фыссын райдыдта XIX æнусы, æвдайæм азты кæрон. Хæдахуыр хохаг зæхкусæг лæджы тынг бирæ бахъуыд кусын, цæмæй йæ ахуырдзинад æмæ литературон зонындзинæдтæ фæуæрæхдæр уой, ууыл. Уæлдай ирд æмæ алывæрсыгæй йæ курдиат райхæлд XIX-XX æнусты арæныл. Йе сфæлдыстадон куысты фыццаг бонтæй фæстæмæ Секъайы сфæлдыстадыл фæзынд Хетæгкаты Къостайы поэзийы æндæвдад. Гæдиаты Секъайы æмдзæвгæты фыццаг æмбырдгонд «Ирон фыййау» рухс федта 1905 азы. Хаст æм æрцыд 25 æмдзæвгæйы æмæ 22 æмбисонды. Йæ фыццаг сфæлдыстадон къахдзæфтæй фæстæмæ Секъа лæууыд реализмы позициты бындурыл. Йæ цард æппæтæй дæр арвыста хуымæтæг мæгуыр кусæг адæмыл мæт кæнгæйæ. Уымæ гæсгæ сын биноныгæй зыдта сæ хъуыдытæ, сæ сагъæстæ, сæ мæт. Мæгуыр адæмы дæлдзиныг уавæр æмæ рухс сомбонмæ тырныны бæллицтæ бæлвырд бынат ссардтой Секъайы æмдзæвгæты: 

 Уырны мæ, фыццаг,

Æрцæудзæн рæстæг,

Нæ хъæлæсы дзаг

Ныззардзыстæм уæд…

Уырны мæ, хæстæг у

Ныр ахæм рæстæг:

Къæвдайы фæстæ-иу

Кæны хорз фæззæг…

 Секъа йе ‘мдзæвгæтæй бирæты йе ‘ргом здахы моралон-этикон фарстатæм. Уый дзырдта, мæгуыр адæмы бынтон гæвзыккмæ чи æртардта, уыцы хистыты ныхмæ, карзт нозты, давджытæ, къæрныхтæ æмæ зивæджы ныхмæ. Йæ æвæджиауы курдиат ирддæрæй сæрттывта йæ прозæйы. Уый нымад у ирон æвзагыл фыст аивадон прозæйы бындурæвæрджытæй иуыл. Йæ прозæйы сæйраг бынат ахсынц йæ радзырдтæ, уыдоны фæрцы фыссæг сси уарзон æппæт ирон адæмæн. 

Йæ радзырдты сæйраг мотив у ирон зæхкусæджы мæгуыр, æфхæрд цард. Йæ радзырдты сюжеттæ амад сты æхсæнадон царды фæзындтæ, историон таурæгътæ æмæ цауты бындурыл. Йæ уацмысты хуыздæртæй цалдæры Секъа равдыста хохаг сылгоймаджы уавæр. Уыдоны æхсæн уæлдай ирддæрæй æрттивы радзырд «Азау». Æвдыст дзы цæуы фыдæлтыккон карз æгъдæутты азарæй цы дыууæ æрыгон уды уарзты зынг бамынæг, уыдоны  трагикон хъысмæт.

Секъайы сфæлдыстады зынгæ бынат ахсынц йæ рæстæджы ирон адæмы æхсæнадон царды нывтæ æвдыст кæм цæуынц, уыцы радзырдтæ. Зæгъæм, «Дæсны Госæма»-йы фыссæг раргом кодта мæгуыр адæмы талынгдзинад, мæнгуырнынадæй чи пайда кæны, афтæмæй сæ чи фæливы æмæ сайы, уыцы хинæйдзаг дæсны Госæмайы сурæт

Радзырд «Зæрватыкк»-ы та ныхас цæуы, адæмæн рæсугъд ныхæстæ чи кæны, кæрæдзийы уарзын хъæуы, мæгуыртæн æххуыс кæнын хъæуы, рæстдзинды сæрыл дзурын хъæуы, зæгъгæ, афтæмæй та сæ комкоммæ чи сайы, уыцы мæнгард сауджыныл. 

Чысыл нæу Секъайы пубицистон уацты нымæц дæр, уыдоны фыссæг карзæй дзуры йæ рæстæджы хицауад æмæ æхсæнадон æнæрастдзиннады ныхмæ. Хæдахуыр фыссæг Гæдиаты Секъайы сфæлдыстад у егъау æмæ ирд фæзынд ирон литературæйы.  

Гæдиаты Секъайы уацмысты тæккæ æххæстдæр æмбырдгонд «Азау» мыхуыры рацыд 1981 азы Дзæуджыхъæуы. 

Секъайы тыххæй бирæ зæрдæмæхъаргæ мысинæгтæ æмæ уац-тæ баззад куыд йе ‘мдугонтæ, афтæ йæ фæдонтæн дæр. Уыдонæй сæ иу Дзесты Куыдзæг зæр-диагæй фыста: «Революцийы агъоммæ нæ хæхбæсты кæмттæй бирæтæм нæ уыд цæлхвæндаг. Фæлæ фæразон уыдысты хохæгтæ. Фидæны хуыздæр цардыл та сæ æууæндын кодтой, уæды рæстæджы-иу цы иугай ирон чингуытæ фæзынд, уыдон. Ирон чингуытæ хæццæ кодтой арф кæмтты тæккæ рæбинагдæр хъæутæм дæр.

Хетæгкаты Къостайы «Ирон фæндыр»-ы фæстæ Урстуалтæм, нæ хъæу Едысмæ æрбахæццæ Гæдиаты Секъайы фыст чиныг дæр, йæ ном «Ирон фыййау», зæгъгæ. Секъа райгуырд Хъуды комы. Уыцы комæй Урстуалты ‘хсæн ис æрмæст иу ныллæг æфцæг. Арæх æфтыдысты урстуаллæгтæ Хъудмæ, се ‘хсæн хæстæгдзинад дæр арæх уыд æмæ сæ кæрæдзийы хорз зыдтой. Уыдæттæ уый тыххæй дзурын, æмæ нæ комбæстæ хорз зыдтой Секъайы райгуырæн ком — Хъуды цард æмæ уавæр. Чиныг «Ирон фыййау» цыдис къухæй-къухмæ, кастысты йæ алы хæдзары дæр, скъоладзау кæмæ уыд, уыдон (Скъола нæхи хъæуы уыд). Кастæн æй æз дæр, иу-цалдæр æмдзæвгæйы: «Сидзæр», «Чермен», «Кæсаг, хæфс æмæ цъиусур» æнæкæсгæйæ дзурын дæр сахуыр кодтон. Секъайæн лæгæй-лæгмæ йæхи чи зыдта, ахæмтæй исчи куы радзурид йæ мысинæгтæ, уæд, хъæлæкк, хуыздæр уаид, фæлæ, æвæццæгæн, уый зынæй æфты къухы. Æз нал æрæййæфтон Секъайы. Ам æрмæст зæгъынмæ хъавын, Секъайы тыххæй кæмæйдæрты цы фехъуыстон, уыдонæй иу чысыл. Секъайæн йæ фырт Петка куыд дзырдта, афтæмæй йæ фыд амард 1915 азы сæрды. Секъа бæхуæрдоныл араст Дзæуджыхъæуæй Хъудмæ. Йæ фырт Петка, нырма æнахъом лæппу, уый дæр йемæ цыд балцы æмæ йын Секъа загъта, ды уал разæй цу, уæддæр дæ баййафдзынæн, зæгъгæ. Петка ацыд, горæтæй фæуæлдæр, суанг Бæлтамæ бахæццæ, уæддæр æй нæма баййæфта йæ фыд. Нæ зыдта саби, йæ фыдыл цы бæллæх æрцыд, уый. 

Секъа ахызт Цæнгæт хидæй Терчы галиу фарсмæ, фæцæйцыд Олгинскæйы уынджы æмæ Калачы уынгмæ куы бахæццæ, уæд бæх фæтарст (æвæццæгæн трамвайæ æви конкæйæ), уæрдон афæлдæхт, æмæ Секъа йæ сæр дурты цæндмæ æрхаста æмæ бабын… Секъа йæ æртæ фыртæн æмæ йæ чызгæн ахæм амæлттæ скодта æмæ се ‘ппæт дæр каст фесты хистæр скъолатæ. Уый стыр хъуыддаг уыд паддзахы заманы. Фæлæ уый йæ къухы куыд зынтæй бафтыд, ууыл дзурæг у мæнæ ацы хабар. (Уый дæр мын Петка радзырдта). Иу бон, дам, мæм ме ‘фсымæр Цомахъ æрбацыд. 

— Рауай-ма тагъддæр! 

— Цы хабар у? 

— Дæлæ проспекты иу лæгыл фембæлдтæн æмæ мæм раст нæ фыды хуызæн фæкаст. 

— Гъе, æмæ цы? 

— Цом, ды дæр ма йæм бакæс æмæ йын йæ къам сисæм…  

Цæвиттон, Секъа уыйбæрц цыбыркъух уыд, алы капекк дæр ын афтæ нымад уыди æмæ, йæ къам сисыныл цас æхца бахъуыдаид, уый дæр йæ цæст нæ бауарзта. Цомахъы фæндыд, йæ фыды къам æм куы уыдаид, уый. Æвæццæ-гæн йæ мидхъуыдыты цы ныв сфæлыста йæ фыдæн, ахæм лæгыл куы фембæлд, уæд ын хъавыд йæ къам сисынмæ, фæлæ уыцы лæг Петкамæ нæ фæкаст сæ фыды хуызæн.

Гæдиаты Секъайæн йæ уацмыстæн сæ къаддæр хай рацыд революцийы агъоммæ. Йæ прозаикон уацмыстæ чиныгæй фыццаг хатт æрмæст советон заманы рацыдысты. Секъайы радзырдты хуыздæртæй иу «Азау» 1922 азы «Малусæджы» куы рацыд, уæд мæм афтæ хорз æмæ цымыдисаг фæкаст, æмæ ма уый фæдыл иу æхсæв Хъуды æфцæгыл дæр баззадтæн. Уыцы хабар та афтæ уыд. Ссæдзæм азты дыууæйæ араст стæм Ногирæй Хуссар Ирмæ. Арвы комыл. Мæнæн мæ фæндаг уыд Къобæй Тырсыгоммæ, стæй æфцæгыл Урстуалтæм. Ме ‘мбалæн та — Къобæй Бæрзæфцæгыл Хъуды коммæ, стæй уырдыгæй та — Гнугъмæ. Къобмæ куы схæццæ стæм, уæд хъуамæ кæрæдзийæ фæхицæн уыдаиккам, фæлæ ахъуыды кодтон: алы хатт дæр нæхимæ ацы иу фæндагыл фæцæуын. Иу къуыбыр дæр мын дзы æнæзонгæ нал у Тырсыйы æфцæгыл. Цæй-ма, ацы хатт ацæуон, Секъайы Азау æмæ йæ уарзон Таймураз Хъудæй Урстуалтæм цы фæндæгтыл ацыдысты, ууылты. 

Тырсымæ нал, фæлæ Бæрзæфцæгмæ ахæрд кодтам. Фæсæфцæг ныххызтыстæм Секъайы хъæу Ганисæй чысыл мидæгдæр, стæй араст стæм Хъуды комы мидæмæ. Бирæ нæ нал хъуыд Хъелы æфцæгмæ, афтæ ныл баизæр æмæ æхсæвы Хады фиййæуттæм баззадыстæм. Райсомæй ныххæццæ дæн, Таймураз кæм амард, уырдæм — Мидæггаг Ерманмæ. Æмæ ма иу къаннæг цау мæ ныхасы кæрон. Æртынæм азты иу фæззыгон бон фæцæйцыдтæн Дзæуджыхъæуæй Цхинвалмæ. Адæмласæн гомсæр автобус йæ тæккæ дзаг бацис адæмæй. Бæлццæттæ, иу стæм гуырдзиæгтæй фæстæмæ, ирæттæ уыдысты, Хуссар Ираг æрыгон лæппутæ æмæ чызджытæ. Арвы комы, цалынмæ Бæрзæфцæгмæ схæццæ стæм, уæдмæ бæлццæттæй алчи дæр ныхас кодта йæ сыхагимæ. Гудауыры дæле, Млеты уырдыг кæй хонынц, уырдæм куы ныххæццæ стæм, уæд лæппутæй иу йæ къухæй фаллаг фарсмæ амонгæйæ фæхъæр ласта: 

— Бакæсут-ма, уа-а-ртæ Ганисы сæрмæ уæлмæрдты цы бæлæстæ зайы, уыдонмæ! Адæм фегуыппæг сты æмæ сæ цæстæнгас скодтой, уыцы лæппу кæдæм бацамыдта, уырдæм. 

— Уыдон, Азау æмæ Таймуразы ингæныл чи æрзад, уыцы бæлæстæ сты…

— Цымæ дыууæ бæласы кæрæдзийыл æцæг стыхстысты? — фæрсы бæлццон чызджытæй иу. 

— Æцæг, дам, афтæ у, æцæг! Æз дæр æй бирæ хæттыты фехъуыстон, — дзуапп ын дæтты йæ сыхаг бæлццон. Нæ машинæ ныххæццæ Млеты бынмæ, фæлæ бæлццæттæн бацайдагъ Азау æмæ Таймуразы кой æмæ суанг Пасанаурмæ нæ фæцис. Хорз цырт у бæлас, фæлæ Секъа йæхицæн скодта бæласæй дæр хуыздæр цырт, зæронд чи нæ кæны, ахæм цырт».

Куыдзæджы ацы зæрдæбын зæгъинæгтæ дзурæг сты ууыл, Секъа кæй уыд иууыл адæмондæр фыссæг, йæ адæмы хъысмæтыл зæрдиагæй чи рыст, фæлæ сын йæ бон кæй ницы у, ууыл сагъæс уæлдай тынгдæр кæй бадомдта, ахæм иузæрдион адæймаг.

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.